Trong các bệnh truyền nhiễm cấp tính, viêm màng não mô cầu được các chuyên gia đặc biệt lưu ý vì tốc độ diễn tiến nhanh và gây nhiều biến chứng nghiêm trọng. Đáng lo ngại, các triệu chứng ban đầu bệnh rất dễ nhầm lẫn với bệnh cảm cúm thông thường, khiến nhiều gia đình chủ quan, đến khi đưa người bệnh vào viện thì đã bỏ lỡ thời gian “vàng” cấp cứu.

Viêm màng não mô cầu là gì? Tác nhân và các thể bệnh nguy hiểm

Tác nhân gây bệnh: Song cầu khuẩn Neisseria meningitidisBệnh viêm màng não mô cầu là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi khuẩn Neisseria meningitidis (vi khuẩn não mô cầu) gây ra. Dưới kính hiển vi, đây là vi khuẩn Gram âm có hình cầu thường ghép thành từng cặp tạo hình như hạt cà phê. Cần lưu ý, bệnh do vi khuẩn gây ra, hoàn toàn khác với bệnh viêm não Nhật Bản, vốn do virus lây qua muỗi đốt Culex.

Hai thể lâm sàng đe dọa trực tiếp tính mạng người bệnh

• Viêm màng não mủ: Vi khuẩn xâm nhập vào dòng máu rồi đi qua hàng rào máu não, gây viêm nhiễm nghiêm trọng lớp màng bao bọc não bộ và tủy sống. Người bệnh phải đối mặt với nguy cơ phù não, hôn mê sâu và tổn thương thần kinh vĩnh viễn.
• Nhiễm khuẩn huyết do não mô cầu (Meningococcemia): Đây là thể bệnh tối cấp và nguy hiểm nhất. Vi khuẩn nhân lên nhanh chóng trong máu và giải phóng lượng lớn nội độc tố (endotoxin). Độc tố này phá hủy các mạch máu, gây rối loạn đông máu nội mạch rải rác, tắc nghẽn vi mạch, dẫn đến hoại tử da, sốc nhiễm trùng, suy đa tạng và tử vong nhanh chóng.

Viêm màng não mô cầu lây qua đường nào? Người lớn có bị không?

Con đường lây truyền qua đường hô hấpVi khuẩn não mô cầu lây truyền trực tiếp từ người sang người thông qua các giọt bắn đường hô hấp khi người bệnh hoặc người mang vi khuẩn ho, hắt hơi, nói chuyện cự ly gần, hôn hoặc dùng chung đồ ăn, thức uống, dụng cụ cá nhân. Theo thống kê y tế, có khoảng 10% – 20% dân số khỏe mạnh bình thường có vi khuẩn não mô cầu cư trú ở vùng mũi họng nhưng không có triệu chứng bệnh. Đây là nguồn lây nhiễm âm thầm và nguy hiểm cho những người xung quanh, đặc biệt là trẻ nhỏ trong gia đình.

Viêm màng não mô cầu chủ yếu lây qua giọt bắn đường hô hấp khi người bệnh hoặc người mang vi khuẩn ho, hắt hơi, nói chuyện cự ly gần…

Những ai có nguy cơ mắc bệnh cao nhất?

• Trẻ nhũ nhi và trẻ nhỏ dưới 5 tuổi: Đây là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất do hệ thống miễn dịch chưa hoàn thiện, tỷ lệ mắc bệnh và tử vong ở nhóm này luôn chiếm tỷ lệ cao nhất.
• Thanh thiếu niên và người trẻ (từ 15 đến 24 tuổi): Nhóm này có nguy cơ lây nhiễm rất cao do thường xuyên học tập và sinh hoạt trong môi trường tập trung đông người như trường học, ký túc xá, khu quân sự.
• Người lớn hoàn toàn có thể bị vi khuẩn viêm màng não mô cầu tấn công. Bệnh đặc biệt nguy hiểm ở những người bị suy giảm miễn dịch, người đã cắt lách, hoặc người mắc các bệnh mạn tính về tim mạch, thận, gan.

BS.CKII Nguyễn Hoàng Thạch, Phó Trưởng khoa Nhi, Bệnh viện Đa khoa An Sinh đang thăm khám cho bệnh nhi.

Dấu hiệu viêm màng não mô cầu nhận biết

Diễn tiến của bệnh viêm màng não mô cầu diễn ra tính bằng từng giờ. Việc nhận biết đúng các mốc triệu chứng là yếu tố sống còn:

Giai đoạn khởi phát (từ 0 đến 8 giờ đầu): Rất dễ nhầm lẫnNgười bệnh bắt đầu với các triệu chứng ban đầu giống hệt cảm cúm. Sốt cao đột ngột từ 39-40 độ C kèm rét run, đau rát họng, mệt lả người, đau nhức cơ bắp dữ dội và chán ăn. Vì triệu chứng không đặc hiệu nên giai đoạn này thường bị bỏ qua.

Giai đoạn toàn phát (từ 8-15 giờ tiếp theo): Dấu hiệu màng não điển hìnhKhi vi khuẩn bắt đầu tấn công vào hệ thần kinh, các dấu hiệu kinh điển xuất hiện:

• Đau đầu dữ dội: Cơn đau nhức buốt đầu liên tục, uống thuốc giảm đau, hạ sốt thông thường không có tác dụng.
• Nôn vọt: Người bệnh buồn nôn và nôn vọt thành vòi, nôn không liên quan đến bữa ăn.
• Cổ cứng và sợ ánh sáng: Người bệnh không thể cúi gập cằm chạm vào ngực, mắt rất nhạy cảm và đau nhức khi nhìn thấy ánh sáng.
• Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Trẻ sốt cao, thóp phồng căng, quấy khóc bất thường, bú kém, nôn trớ, li bì khó đánh thức hoặc co giật.

Giai đoạn tối cấp (từ 15-24 giờ): Xuất hiện tử ban hoại tửĐây là dấu hiệu cảnh báo tính mạng người bệnh đang bị đe dọa nghiêm trọng. Trên da xuất hiện các nốt ban xuất huyết màu đỏ thẫm hoặc tím bầm, có hình sao đặc trưng, kích thước từ vài milimet đến vài centimet. Các ban này lan nhanh khắp cơ thể chỉ sau vài giờ, vùng trung tâm của ban chuyển sang màu đen do mô da bị hoại tử. Khi xuất hiện tử ban, người bệnh đã rơi vào tình trạng nhiễm khuẩn huyết nặng và sốc nhiễm trùng.

Bệnh thường khởi phát đột ngột với sốt cao (có thể lên tới 39-41 độ C), dễ bị nhầm lẫn với cảm cúm, nhiễm virus thông thường hoặc sốt xuất huyết.

Các chủng vi khuẩn não mô cầu thường gặp: Chủng nào nguy hiểm và phổ biến nhất?

5 nhóm huyết thanh gây bệnh nguy hiểm nhấtVề mặt vi sinh vật học, vi khuẩn não mô cầu được phân chia thành 13 nhóm huyết thanh dựa trên cấu trúc bao đường polysaccharid bên ngoài. Tuy nhiên, hơn 95% các trường hợp mắc bệnh và tử vong trên toàn thế giới cũng như tại Việt Nam đều do 5 nhóm huyết thanh chính gây ra: A, B, C, Y và W-135.

Đặc điểm dịch tễ của từng chủng vi khuẩn

• Nhóm B: Là chủng vi khuẩn phổ biến hàng đầu tại Việt Nam và nhiều nước châu Á. Chủng B gây ra phần lớn các ca viêm màng não mủ ở trẻ nhỏ dưới 1 tuổi, diễn tiến cực nhanh và để lại di chứng thần kinh nặng nề.
• Nhóm C: Có độc lực rất mạnh, thường liên quan đến các ổ dịch lớn với tỷ lệ tử vong và biến chứng sốc nhiễm trùng cao.
• Nhóm A, Y và W-135: Có xu hướng gia tăng nhanh chóng do giao thương quốc tế, du lịch và di biến động dân cư, dễ lây lan bùng phát thành dịch tại các môi trường tập thể.

Các loại vắc xin viêm màng não mô cầu hiện nay: Phân biệt vắc xin B, BC và ACYW

Để người dân dễ hiểu và lựa chọn đúng, các loại vắc xin viêm màng não mô cầu đang lưu hành tại Việt Nam được phân chia thành 3 nhóm:

Phân biệt 3 nhóm vắc xin đang lưu hành tại Việt Nam

• Vắc xin phòng nhóm B thế hệ mới (Bexsero – sản xuất tại Ý):
  • Công nghệ sản xuất: Sử dụng công nghệ giải mã ngược gen (Reverse Vaccinology) kết hợp 4 thành phần kháng nguyên protein tái tổ hợp (4CMenB).
  • Phạm vi phòng bệnh: Chuyên biệt phòng ngừa vi khuẩn não mô cầu nhóm B.
  • Ưu điểm: Hiệu quả bảo vệ cao đối với các chủng vi khuẩn nhóm B đang lưu hành, được chỉ định tiêm rất sớm cho trẻ từ đủ 2 tháng tuổi.
• Vắc xin phòng nhóm B và C (VA-MENGOC-BC – sản xuất tại Cuba):
  • Công nghệ sản xuất: Công nghệ truyền thống từ túi màng ngoài vi khuẩn nhóm B kết hợp polysaccharid nhóm C.
  • Phạm vi phòng bệnh: Phòng 2 nhóm huyết thanh B và C.
  • Độ tuổi áp dụng: Tiêm cho trẻ từ đủ 6 tháng tuổi trở lên đến người lớn 45 tuổi.
• Vắc xin tứ giá phòng nhóm A, C, Y, W-135 (Menactra/MenQuadfi – sản xuất tại Mỹ/Pháp):
  • Công nghệ sản xuất: Vắc xin công nghệ cộng hợp hiện đại giữa vỏ polysaccharid của 4 nhóm vi khuẩn với protein giải độc tố.
  • Phạm vi phòng bệnh: Phòng cùng lúc 4 nhóm huyết thanh nguy hiểm A, C, Y và W-135.
  • Độ tuổi áp dụng: Bắt đầu tiêm cho trẻ từ 9 tháng tuổi (với Menactra) hoặc từ 12 tháng tuổi đến 55 tuổi (với MenQuadfi).

Bệnh viện Đa khoa An Sinh hiện có sẵn dòng vắc xin não mô cầu thế hệ mới nhất là BEXSERO (Ý), với công nghệ phiên mã ngược tiên tiến, cho hiệu quả bảo vệ lên đến 95%.

Bác sĩ giải đáp: Nên tiêm vắc xin loại nào để phòng bệnh tốt nhất?

Nhiều phụ huynh thắc mắc: “Nên tiêm vắc xin B, BC hay ACYW?”. Các bác sĩ chuyên khoa nhấn mạnh rằng: Mỗi loại vắc xin chỉ có khả năng tạo kháng thể bảo vệ cơ thể trước các nhóm vi khuẩn có trong thành phần, hoàn toàn không có sự miễn dịch chéo giữa các nhóm.

Do đó, để tạo lá chắn miễn dịch toàn diện nhất trước căn bệnh nguy hiểm này, người bệnh cần được tiêm phòng để bao phủ đủ cả 5 nhóm vi khuẩn A, B, C, Y và W-135. Giải pháp tiêm phòng tối ưu hiện nay là kết hợp tiêm:

• Vắc xin nhóm B thế hệ mới (Bexsero) để bảo vệ chuyên sâu trước chủng B.
• Kết hợp với Vắc xin tứ giá cộng hợp (Menactra hoặc MenQuadfi) để bảo vệ thêm 4 chủng A, C, Y, W-135.

Lịch tiêm vắc xin viêm màng não mô cầu chuẩn y khoa

Lịch tiêm phòng cho trẻ nhỏ theo từng loại vắc xin

• Đối với vắc xin nhóm B thế hệ mới (Bexsero):
  • Trẻ từ 2 tháng đến 5 tháng tuổi: Tiêm 2 mũi cơ bản cách nhau tối thiểu 2 tháng. Mũi nhắc lại tiêm khi trẻ được 12 đến 15 tháng tuổi.
  • Trẻ từ 6 tháng đến 11 tháng tuổi: Tiêm 2 mũi cơ bản cách nhau tối thiểu 2 tháng. Mũi nhắc lại tiêm vào năm 2 tuổi (cách mũi 2 tối thiểu 2 tháng).
  • Trẻ từ 12 tháng đến 23 tháng tuổi: Tiêm 2 mũi cách nhau tối thiểu 2 tháng. Mũi nhắc lại tiêm sau mũi 2 từ 12 đến 23 tháng.
  • Trẻ từ 2 tuổi đến người lớn 50 tuổi: Tiêm 2 mũi cách nhau tối thiểu 1 tháng.
• Đối với vắc xin nhóm B và C (VA-MENGOC-BC):
  • Trẻ từ đủ 6 tháng tuổi đến người lớn 45 tuổi: Tiêm tổng cộng 2 mũi, mũi 2 cách mũi 1 khoảng thời gian từ 6 đến 8 tuần (tối thiểu 45 ngày).
• Đối với vắc xin MENQUADFI (Mỹ) – Ngừa 4 tuýp A, C, Y, W-135
  • Trẻ từ 6 tuần tuổi đến dưới 6 tháng:
    • Mũi 1: Lần đầu tiêm trong độ tuổi;
    • Mũi 2: Cách 2 tháng sau mũi 1;
    • Mũi 3: Cách 2 tháng sau mũi 2;
    • Mũi nhắc: Tiêm cho trẻ từ 12 tháng tuổi, cách mũi 3 ít nhất 2 tháng.
  • Trẻ từ 6 tháng đến dưới 12 tháng:
    • Tiêm 1 mũi cơ bản;
    • Mũi nhắc: Tiêm cho trẻ từ 12 tháng tuổi, cách mũi 1 ít nhất 2 tháng.
  • Trẻ từ 12 tháng trở lên và người lớn:
    • Tiêm 1 mũi duy nhất;
    • Đối với người từ 15 tuổi trở lên (đã hoàn thành lịch tiêm theo tuổi ở trên) nếu tiếp tục có nguy cơ, khuyến cáo tiêm thêm 1 mũi, cách mũi trước đó 4 năm.

Tiêm vắc xin viêm màng não mô cầu có sốt không?Trẻ có thể gặp một số phản ứng phụ nhẹ và lành tính như sốt nhẹ, quấy khóc, đau sưng đỏ tại vị trí tiêm. Đây là phản ứng tự nhiên cho thấy hệ miễn dịch của cơ thể đang được kích hoạt để tạo kháng thể. Phụ huynh nên chườm mát, cho trẻ bú nhiều, mặc quần áo thoáng mát và uống thuốc hạ sốt Paracetamol đúng liều lượng nếu trẻ sốt từ 38.5 độ C trở lên theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Bệnh viêm màng não mô cầu có chữa được không và cách xử trí dự phòng

Nguyên tắc cấp cứu điều trị khẩn cấpViêm màng não mô cầu hoàn toàn có thể chữa khỏi nếu người bệnh được phát hiện sớm và điều trị tích cực ngay trong những giờ đầu.Ngay khi nghi ngờ mắc bệnh, bác sĩ sẽ chỉ định dùng ngay kháng sinh phổ rộng liều cao qua đường tĩnh mạch (như Ceftriaxone hoặc Cefotaxime, Penicillin) mà không cần chờ kết quả cấy vi khuẩn.Người bệnh cần được theo dõi và điều trị tại phòng Hồi sức tích cực để chống phù não, kiểm soát hô hấp, bù dịch chống sốc và tiến hành lọc máu liên tục nếu có nhiễm khuẩn huyết suy tạng.

Uống thuốc kháng sinh dự phòng cho người tiếp xúc gần (F1)Vi khuẩn não mô cầu lây lan nhanh trong phạm vi tiếp xúc gần. Do đó, những người sống cùng nhà, bạn học cùng lớp, hoặc người trực tiếp chăm sóc bệnh nhân trong vòng 7 ngày trước khi người bệnh phát bệnh cần được uống thuốc kháng sinh dự phòng khẩn cấp (như Ciprofloxacin, Rifampicin hoặc Azithromycin) theo chỉ định chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa hoặc cơ quan y tế dự phòng để ngăn chặn nguy cơ bùng phát ổ dịch.

Trung tâm Cấp cứu, Hồi sức Tích cực và Chống độc, Bệnh viện Đa khoa An Sinh chuyên tiếp nhận và xử trí các tình huống cấp cứu, bệnh lý nặng, hoạt động 24/7, đảm bảo người bệnh được can thiệp kịp thời trong những tình huống nguy kịch.

Dịch vụ tiêm chủng viêm màng não mô cầu an toàn tại Bệnh viện Đa khoa An Sinh

Bệnh viện Đa khoa An Sinh là địa chỉ tiêm phòng uy tín được đông đảo người dân tại TP.HCM và các tỉnh lân cận tin tưởng lựa chọn:

• Đầy đủ các loại vắc xin thế hệ mới nhất: Luôn sẵn sàng nguồn vắc xin viêm màng não mô cầu nhóm B (Bexsero) và nhóm tứ giá ACYW (MenQuadfi) chính hãng, bảo quản nghiêm ngặt theo tiêu chuẩn Thực hành tốt bảo quản thuốc (GSP).
• Quy trình thăm khám kỹ lưỡng: 100% khách hàng được bác sĩ chuyên khoa giàu kinh nghiệm trực tiếp khám sàng lọc, tư vấn phác đồ tiêm phù hợp với lứa tuổi và tiền sử bệnh.
• An toàn: Nằm trong khuôn viên bệnh viện đa khoa hoàn chỉnh, phòng tiêm chủng An Sinh được trang bị đầy đủ hệ thống cấp cứu hiện đại, sẵn sàng xử trí nhanh chóng mọi phản ứng sau tiêm, đảm bảo an toàn tối đa cho trẻ nhỏ và người lớn.

Câu hỏi thường gặp về viêm màng não mô cầu (FAQ)

Mũi tiêm 6 trong 1 có ngừa được bệnh viêm màng não mô cầu không?Không, mũi vắc xin 6 trong 1 chỉ chứa thành phần phòng ngừa vi khuẩn Hib (Haemophilus influenzae type b) gây viêm màng não và viêm phổi. Vi khuẩn Hib hoàn toàn khác biệt với vi khuẩn não mô cầu (Neisseria meningitidis). Do đó, dù trẻ đã tiêm đủ các mũi 6 trong 1 vẫn bắt buộc phải tiêm riêng vắc xin não mô cầu.

Viêm màng não mô cầu và viêm não Nhật Bản khác nhau như thế nào?Hai bệnh này hoàn toàn khác nhau về bản chất:

• Viêm màng não mô cầu do vi khuẩn gây ra, lây lan trực tiếp từ người sang người qua đường hô hấp.
• Viêm não Nhật Bản do virus gây ra, không lây trực tiếp từ người sang người mà truyền qua vật chủ trung gian là muỗi Culex đốt truyền virus từ động vật sang người.

Đã tiêm vắc xin BC của Cuba rồi có cần tiêm vắc xin B thế hệ mới của Ý nữa không?Vắc xin BC của Cuba sản xuất theo công nghệ truyền thống có hiệu quả bảo vệ tốt đối với chủng C và một số chủng B nhất định. Trong khi đó, vắc xin nhóm B thế hệ mới của Ý được sản xuất theo công nghệ tái tổ hợp protein tiên tiến, cho độ bao phủ rộng hơn đối với các biến thể của chủng B. Để đạt hiệu quả bảo vệ cao nhất, phụ huynh có thể tham khảo ý kiến bác sĩ tại phòng tiêm chủng để cân nhắc tiêm bổ sung vắc xin B của Ý tùy theo độ tuổi của trẻ.

Viêm màng não mô cầu là một trong những bệnh nhiễm trùng tiến triển nhanh và tàn khốc nhất đối với sức khỏe con người. Sự chần chừ trong việc tiêm phòng có thể khiến chúng ta phải trả giá bằng tính mạng hoặc di chứng tàn tật suốt đời của người thân. Hãy chủ động kiểm tra sổ tiêm chủng và đưa trẻ cũng như các thành viên trong gia đình đi tiêm ngừa đầy đủ các mũi vắc xin càng sớm càng tốt.

Nguồn tham khảo:

1. Bệnh viện Bạch Mai. Viêm màng não do não mô cầu – Căn bệnh nguy hiểm, tỷ lệ tử vong cao.
2. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Standards and Specifications for Meningococcal Meningitis Vaccines.
3. Bộ Y tế Việt Nam. Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa bệnh do não mô cầu.